Zdolni uczniowie - jak szkoła może wspierać ich optymalny rozwój?
Spis treści
Zdolni uczniowie - jak szkoła może wspierać ich optymalny rozwój?
Page #
Wszystkie strony

W procesie edukacji szkolnej szczególna uwaga należy się każdemu uczniowi – temu, który ma trudności, ale także temu, który wykazuje się szczególnymi uzdolnieniami. Ważnym zadaniem rodziców i nauczycieli okazuje się dbałość o to, by dostrzec talenty dziecka, a następnie wspierać jego zrównoważony rozwój. Środowisko szkolne może skutecznie stymulować i motywować ucznia do rozwijania swoich zainteresowań, wspierać jego rozwój emocjonalny i społeczny, umożliwić także  udział w konkursach i projektach naukowych i wspomagać pozyskiwanie stypendiów.

Rola szkoły w rozpoznawaniu i wspieraniu indywidualnych potrzeb rozwojowych każdego ucznia, jest określona w polskim prawie oświatowym. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2013 roku w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (DzU 2013 poz. 532) określa zakres i formy pomocy psychologiczno-pedagogicznej:

•    § 3. 1. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna udzielana uczniowi w przedszkolu, szkole i placówce polega na rozpoznawaniu i zaspokajaniu indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych ucznia oraz rozpoznawaniu indywidualnych możliwości psychofizycznych ucznia, wynikających w szczególności (…) ze szczególnych uzdolnień.

•    § 19. 1. Nauczyciele, wychowawcy grup wychowawczych oraz specjaliści w przedszkolu, szkole i placówce rozpoznają odpowiednio indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne oraz indywidualne możliwości psychofizyczne uczniów, w tym ich zainteresowania i uzdolnienia.

Nie jest prawdą, jak mogłoby się wydawać, że uczeń wybitny, dobrze uczący się nie potrzebuje uwagi i specyficznego podejścia, bo „poradzi sobie sam”. Warto pamiętać, że współczesna psychologia ujmuje uzdolnienia w kontekście społecznym. Szerokie i niesprecyzowane pojęcie zdolności ujmuje się tradycyjnie za pomocą interakcji trzech czynników związanych z samą jednostką: wybitnych zdolności intelektualnych, motywacji i twórczości (w tym m.in. skłonności do myślenia dywergencyjnego, czyli niekonwencjonalnego podejścia do problemu, które pozwala uwzględnić różne punkty widzenia i doprowadzić do wielu nieszablonowych rozwiązań). Badania pokazują jednak, że to, czy u danej osoby posiadany potencjał zostanie zaktualizowany i rozwinięty, zależy przede wszystkim od pozytywnego oddziaływania z zewnątrz. Im wcześniejsze i bardziej kompetentne wsparcie społeczne, tym większa szansa wykorzystania zdolności przez człowieka.

Zgodnie z Monachijskim Modelem Zdolności na moderatory uzdolnień uwarunkowane wpływem otoczenia jednostki składają się czynniki związane ze środowiskiem społecznym, rodzinnym, a także szkolnym i rówieśniczym:

•    klimat rodzinny
•    liczba rodzeństwa i pozycja dziecka
•    poziom wykształcenia rodziców
•    stymulacja ze strony środowiska rodzinnego
•    wymagania stawiane w domu
•    klimat panujący w szkole i w klasie
•    jakość i styl nauczania
•    społeczne wzorce reakcji na sukcesy i porażki
•    krytyczne wydarzenia życiowe.  

Diagnoza uzdolnień

W jaki sposób można diagnozować uzdolnienia uczniów? Zdolny uczeń charakteryzuje się co najmniej jedną z trzech cech:
•    ma wysokie osiągnięcia w nauce, twórczości lub działalności społecznej lub duże możliwości takich osiągnięć (np. otrzymuje nagrody w konkursach, olimpiadach itp.),  
•    ma wysoki poziom uzdolnień specjalnych/kierunkowych (np. sportowych, artystycznych, organizacyjnych, poznawczych),
•    ma wysoki poziom zdolności ogólnych (wysoki iloraz inteligencji – IQ, czyli 120 lub więcej).

Do diagnozy specjalnych uzdolnień, w tym inteligencji, służą testy psychologiczne, wykorzystywane w tym celu w poradniach pedagogiczno-psychologicznych, takie jak WISC-R (Skala inteligencji Wechslera dla dzieci), Tablice Matryc Ravena czy baterie testów APIS. Składają się one ze skal werbalnych i niewerbalnych, które pozwalają na badanie różnych typów zdolności: abstrakcyjno-logicznych, werbalnych, wzrokowo-przestrzennych i społecznych. Warto przy tym pamiętać, że testy te oceniają inteligencję ogólną  i z tego powodu nie powinny stanowić jedynego źródła informacji o uzdolnieniach ucznia, ponieważ pomijają one istotne wymiary: twórczość i talenty artystyczne, sprawność fizyczną, motoryczną czy motywację do pracy. Oceniając zdolności uczniów, warto przeprowadzić również rozmowę z rodzicami i wychowawcami. Niekiedy stosuje się z narzędzia, które służą ocenie uzdolnień dziecka przez rodziców, tj. Wielowymiarowy Inwentarz Potencjału Dziecka, oraz nauczycieli, np. Nauczycielski Formularz Oceny Postawy Twórczej Ucznia K. Szmidta.